ترجمه وامكان بالقياس عبارت است از حال يك موجود ، وقتى كه مقايسه شود به چيزى كه نه استدعاى وجود او را مىكند و نه عدم او را . و ضابطهء آن اين است كه بين آن دو ، رابطهء علّى و معلولى نبوده هر دو ، معلول علت ثالثه نباشند . امكان بالقياس بين دو موجود برقرار نمىشود ؛ چون شىء قياس شده يا واجب بالذّات است كه با ممكنى مقايسه مىشود و يا بالعكس ، در حالى كه بين اينها رابطهء عليت و معلوليت حاكم است . و يا ممكنى است كه با ممكن ديگر قياس مىشود و آن دو ممكن به واجب ، منتهى مىشوند . شرح امكان بالقياس - همان‌طور كه از نامش پيداست - عبارت است از اين‌كه وقتى دو چيز را با هم مقايسه مىكنيم بين آن دو هيچ اقتضا و عليتى حاكم نباشد . و به عبارت ديگر آن دو نسبت به هم لا اقتضا باشند . امكان بالقياس بين خالق و مخلوق و بالعكس ، كه رابطهء عِلّى و معلولى دارند ، برقرار نمىگردد . همان‌طور كه بين دو موجود ممكن كه هر دو در عليت به واجب منتهى مىشوند و معلول اويند ، برقرار نمىگردد ؛ زيرا دو موجود ممكن گرچه از نظر ماهيت نسبت به يك‌ديگر لا اقتضا هستند اما از نظر وجود چون به يك علت مىرسند ، كه آن علت ، علت هر دوست و با رفع آن ، هر دو معلول مرتفع و با وضع آن ، هر دو معلول وضع مىشوند . از اين رو ، ميان آن دو معلول هم بيگانگى مطلق حاكم نيست و در علت ، كه هر دو وجود خود را از او دارند اشتراك دارند . اشتراك آن دو در عليت - كه رفع آن ، موجب رفع دو معلول و وضع آن ، موجب وضع آن دو معلول است - موجب مىشود كه بين آن دو موجود امكان بالقياس ولا اقتضايى مطلق برقرار نگردد . - چنان‌كه گذشت - در هر دو صورت ميان آن دو امكان بالقياس برقرار نمىگردد . براى امكان بالقياس مثال واقعى ميان دو موجود وجود ندارد زيرا آن دو موجود يا